भारतीय जनता पक्षाच्या संस्थांपैकी एक असलेले आणि राम मंदिर निर्माणाची वाट मोकळी करुन देणा-या कल्याणसिंह यांचे निधन झाले. बाबरी मशीदीचा ढाचा त्यांच्याच काळात पाडला गेला. तब्येत साथ देत नसताना त्यांना राम मंदिर भूमिपूजन कार्यक्रमात सहभागी व्हायचे होते. परंतु त्यांना सहभागी होता आले नाही. राम मंदिर बांधून पूर्ण होण्याचे स्वप्न त्यांनी पाहिले होते. परंतु, ते त्यांचे स्वप्न पूर्ण आधीच त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला. इतिहास रचून शेवटी माजी मुख्यमंत्री कल्याण सिंह देखील इतिहास बनले. कल्याण सिंह यांच्या 6 डिसेंबर 1992 च्या निर्णयाने लाखो राम भक्तांच्या इच्छा पूर्ण होण्याचा मार्ग खुला केला, पण त्यांची स्वतःची शेवटची इच्छा पूर्ण होऊ शकली नाही. राम मंदिराच्या भूमिपूजन समारंभाच्या दिवळी त्यांनी त्यांच्या लखनऊ निवासस्थानी दिवाळी साजरी केली. ‘श्री राम देशातील कोट्यवधी लोकांच्या विश्वासाचा मुद्दा आहे. मी सुद्धा त्या करोडो लोकांपैकी एक आहे. भव्य राम मंदिर बांधले जावे, ही माझ्या मनाची इच्छा होती. आता विश्वास ठेवा की हे होणार आहे. आता मी शांततेने, मोठ्या शांततेने मरणे निवडू शकतो. होय, माझ्या आयुष्यात भव्य मंदिर पूर्ण व्हावे ही आणखी एक इच्छा आहे, असे ते म्हणाले होते. त्यानंतर अवघ्या एकाच वर्षांत त्यांनी या इहलोकीचा निरोप घेतला. उत्तर प्रदेशचे दोनदा मुख्यमंत्री, दोनदा भाजपचा त्याग आणि दोनदा नवीन पक्षाची स्थापना करुनही भारतीय जनता पक्षापासून ते दूर जाऊ शकले नाहीत. त्यांनी पुन्हा भाजपत प्रवेश केला. कल्याण सिंह ही अशी व्यक्ती होती, ज्यांना राम मंदिराच्या चळवळीतील शिल्पकारांमध्ये सर्वात प्रमुख स्थान दिले जाऊ शकते. जेव्हा हजारो कारसेवक वादग्रस्त संरचना पाडण्यासाठी अयोध्येला पोहोचले, तेव्हा मुख्यमंत्री कल्याण सिंह यांनी पोलिस-प्रशासनाने वारंवार विनंती करूनही कार सेवकांवर गोळीबार करण्यास परवानगी दिली नाही आणि घटनेची जबाबदारी लगेच घेऊन मुख्मयंत्रिपदाचा राजीनामा दिला होता. त्याच प्रकरणात राज्य सरकार बरखास्त करण्यात आले. बाबरी पतनाचा खटला सुरूच राहिला, ज्यामध्ये कल्याण सिंह, तत्कालीन मुख्यमंत्री असल्याने त्यांनाही आरोपी करण्यात आले होते. परंतु, त्यांना त्यांच्या निर्णयाबद्दल कधीही खेद वाटला नाही. ‘मला माझ्या निर्णयाचा अभिमान आहे. मी लाखो रामभक्तांचे प्राण वाचवले. माझ्या कपाळावर एकाही रामभक्ताला मारण्याचा कलंक नाही. इतिहासकार असेही लिहितील, की राम मंदिराच्या बांधकामाची भूमिका केवळ 6 डिसेंबर 1992 रोजी करण्यात आली होती. मला वाटते, की जर संरचना कोसळली नसती तर न्यायालयाचा मंदिराला जमीन देण्याचा निर्णय झाला नसता, असे ते म्हणाले होते.
कल्याणसिंह यांनी 6 डिसेंबर 1992 चा आदेश आपल्या ब्रीफकेसमध्ये ठेवला होता, सामान्यत: कोणत्याही व्यक्तीचे राजकीय आणि वैयक्तिक आयुष्य वेगळे असते, ध्येय वेगवेगळे असतात, पण कल्याण सिंह यांनी हा समज खोडून काढला. जेव्हा ते राज्याच्या सत्तेच्या शीर्षस्थानी होते, आणि जीवनाच्या उतारावर पोहोचल्यानंतरही राम मंदिर त्यांच्या मनाच्या मंदिरात राहिले. न्यायालयात सुरू असलेल्या खटल्यापासून निराश न होता, कल्याण सिंह यांनी त्या घटनेसंदर्भातील आपला निर्णय उघडपणे शेअर केला. बाबूजी म्हणून कल्याण सिंह यांची ओळख होती. ‘रामलल्ला हम आए है, मंदिर यहीं बनाएंगे’ ही राममंदिर उभारणीच्या वेळेची घोषणा त्यांनीच दिली होती, असे सांगितले जाते. बाबरी प्रकरणी त्यांच्यावर आरोपसुद्धा झाले होते. सीबीआयच्या आरोपपत्रात त्यांचे नाव होते. बाबरी प्रकरणाच्या वेळी केंद्र सरकारने निमलष्करी दलाच्या 195 तुकड्या राज्य सरकारच्या मदतीसाठी पाठविल्या होत्या. परंतु, कल्याण सिंह यांनी त्यांचा वापर केला नाही. केंद्रीय पथकांचा वापर करावा, असे पाच डिसेंबरला उत्तर प्रदेश सरकारच्या प्रमुख गृह सचिवांनी सुचवलं होते. पण, कल्याण सिंह यासाठी राजी झाले नाहीत. संविधान आणि देशाच्या कायद्याचे संरक्षण करण्याची शपथ घेत मशिदीचे संरक्षण करण्याचे आश्वासन त्यांनी सर्वोच्च न्यायालयाला दिले होते. परंतु, राम मंदिर बांधकामाच्या मुद्याला प्राधान्य देताना त्यांनी घटनात्मक मूल्ये आणि शपथही मोडीत काढली. बाबरी मशीद ज्या वेळी पाडण्यात आली, त्या वेळी कल्याण सिंह अयोध्येत नव्हते. पण, तरीही ते या कटात सामील असल्याचे नंतर सांगण्यात आले. गोळीबार न करण्याचा आदेश आपणच दिल्याचे कल्याण सिंह यांनी मान्य केल्याचे सीबीआयच्या आरोपपत्रात म्हटले होते. कल्याण सिंह यांनी 1999 मध्ये भाजला राम राम केला आणि राष्ट्रीय क्रांती पार्टीची स्थापना केली होती. 2002 मध्ये उत्तर प्रदेशमध्ये विधानसभाही या पक्षाकडून ते लढले. मात्र, 2004 मध्ये ते पुन्हा भाजपमध्ये परतले. 2009 मध्ये पक्षात दुर्लक्ष केले जात असल्याचा आरोप करत पुन्हा त्यांनी भाजपला सोडचिठ्ठी दिली. त्यानंतर एका वर्षाने म्हणजे 2010 मध्ये जन क्रांती नावाचा पक्षही स्थापन केला. मुलगा राजबीर सिंह यांना त्यांना पक्षाचे अध्यक्षपद दिले होते. मात्र, 2013 मध्ये या पक्षाचे भाजपमध्ये विलीनीकरण केले आणि 2014 च्या मार्च महिन्यात त्यांनी पुन्हा एकदा भाजपमध्ये प्रवेश केला.
भारतीय जनता पक्षाच्या संस्थापक सदस्यांपैकी एक असलेल्या ल्याण सिंह यांचा पक्षात तसेच भारतीय राजकारणात मोठे स्थान होते. ते बुलंदशहर आणि एटा येथून लोकसभेचे सदस्यही होते. राजस्थान आणि हिमाचल प्रदेशचे राज्यपाल होते. राज्यपाल म्हणून त्यांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर कल्याण सिंह लखनऊला आले आणि पुन्हा एकदा भाजपमध्ये सामील झाले. राम मंदिर आंदोलनात सहभागी झालेल्यांवर राष्ट्रीय सुरक्षा कायद्याखाली कारवाई करण्यात येत होती. कल्याण सिंह यांनी स्वतःच्या अधिकारात आपल्या सर्व सहका-यांवरचे हे गुन्हे मागे घेतले होते. अयोध्येविषयी त्यांच्या भावना अतिशय उत्कट होत्या. ते कधीच अयोध्येला हेलिकॉप्टरने गेले नाहीत. इथल्या मातीतून जायला मला आवडते, असे त्यांनी नमूद केले होते. वादग्रस्त बाबरी मशीदाचा उल्लेख कुणी केला, तर कल्याण सिंह त्यावर आक्षेप घेत. ती एक चौकट होती. अयोध्या हे रामाचे जन्मस्थान आहे. 6 डिसेंबर 1992 रोजी घडलेली घटना पूर्वनियोजित नव्हती. बराच काळ कोट्यवधी हिंदूंच्या भावना ठेचल्या गेल्या. त्याच्या प्रतिक्रियेत हा एक उत्स्फूर्त उद्रेक होता. जेव्हा ही घटना घडली तेव्हा मी माझ्यावर जबाबदारी घेतली. मी दुसऱ्याला दोष का द्यायचा? जे घडले त्याची पूर्ण जबाबदारी मी घेतो. रचना गेल्यावर त्याची किंमत मोजावी लागली. मुख्यमंत्रिपदाचा राजीनामा दिला. आता दुसरा कोणी आमचा जीव घेईल का? जर सरकारला राम मंदिर बांधण्यासाठी 10 वेळा बलिदान द्यावे लागेल, तर आम्ही तयार आहोत. हा राष्ट्रीय अभिमानाचा प्रश्न आहे, असे त्यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते. संरचना पाडणे ही राष्ट्रीय लाजेची बाब नसून राष्ट्रीय अभिमानाची बाब आहे कोणतीही रचना शिल्लक नाही, त्याबद्दल मला खेद नाही. मला याबद्दल कोणताही पश्चाताप नाही, किंवा मला कोणतेही दु: ख वाटत नाही. जे घडले, ते प्रभू रामांची इच्छा होती, असे सांगून एकदा काय अनेकदा राजीनामा द्यावा लागला, सरकार बरखास्त केले, तरी राम मंदिरापुढे ते काहीच नाही, असे ते सांगत. यावरून ते सच्चा कारसेवक होते, हे लक्षात येते.
